Dịch tễ học: Từ ý nghĩa đến phương pháp

Bản đọc thử: 4 chương đầu

Lời nói đầu

Bản đọc thử

Đây là bản đọc thử gồm lời nói đầu và 4 chương đầu. Sách đang được hoàn thiện: đã viết xong 12 chương và đang hiệu đính. Toàn bộ sách sẽ mở miễn phí cho mọi người vào tháng 12.

Toàn bộ dữ liệu trong sách là dữ liệu giả định

Mọi bộ dữ liệu trong sách và trong bài giảng đều là dữ liệu mô phỏng từ những mô hình được mô tả rõ, có hạt giống ngẫu nhiên cố định. Dữ liệu ấy sinh ra chỉ để cho thấy các phương pháp vận hành ra sao. Tỉnh Lục Vân, tỉnh Bạch Hải, các xã, phường, bệnh viện và công ty trong sách đều là hư cấu.

Vì thế, xin đừng trích dẫn con số nào trong sách như thể đó là sự thật về sức khỏe của người Việt Nam hay của bất kỳ địa phương nào. Hình và bảng nào dùng số liệu cũng ghi “Dữ liệu giả định” để nhắc điều này.

Cuốn sách này dành cho ai

Sách viết cho sinh viên y khoa, bác sĩ lâm sàng, cán bộ trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh và những người làm nghiên cứu trong bệnh viện. Chúng tôi giả định bạn đã quen với y học lâm sàng, với phân số và tỷ lệ phần trăm, còn giải tích hay lập trình thì bạn không cần biết.

Sách muốn giúp bạn hiểu các phương pháp dịch tễ học chứ không chỉ nhớ công thức. Khái niệm nào cũng đi theo cùng một thứ tự: ý nghĩa trước, công thức sau. Trước khi gặp một ký hiệu, bạn sẽ thấy ký hiệu ấy trả lời câu hỏi gì, và vì sao trực giác thông thường dễ dẫn ta đến câu trả lời sai.

Sách dùng R làm công cụ để thấy phương pháp vận hành trên dữ liệu, chứ không nhằm dạy lập trình. Bạn có thể đọc trọn cuốn sách mà không chạy dòng mã nào.

Cách dùng sách

Bản đầy đủ gồm mười hai chương, chia làm bốn phần: Đo lường, So sánh, Giải thích và Ứng dụng; bản đọc thử này có hai phần đầu. Chương nào cũng theo cùng một bố cục:

  • Câu hỏi và mục tiêu: câu hỏi cụ thể mà chương sẽ trả lời.
  • Trực giác, Khái niệm và Công thức, từng ký hiệu: công thức nào cũng kèm một bảng giải thích từng ký hiệu, đọc thế nào và nghĩa là gì.
  • Ví dụ: chọn đúng chỗ trực giác dễ đánh lừa ta.
  • Giới hạn và Hiểu lầm thường gặp.
  • Tự kiểm tra: câu hỏi trắc nghiệm, điền số và tự luận, kèm lời giải ẩn; số thập phân nhập bằng dấu phẩy hay dấu chấm đều được.
  • Thực hành R: vài dòng mã để bạn tự làm lại ví dụ của chương.
  • Tóm tắt và đọc thêm.

Trong mỗi chương, bạn sẽ gặp ba loại hộp. Hộp Đi sâu hơn chứa chứng minh và các trường hợp đặc biệt, lần đọc đầu có thể bỏ qua mà không mất mạch. Hộp Lưu ý: các sách trình bày khác nhau xuất hiện khi các sách giáo khoa chuẩn mực không thống nhất với nhau, mà chỗ khác nhau ấy cũng là kiến thức. Hộp Hiểu lầm thường gặp chỉ ra những cách hiểu sai phổ biến.

Mã R mặc định được thu gọn, muốn xem thì nhấn “Xem mã R”. Thuật ngữ Anh–Việt nằm ở Phụ lục A — Thuật ngữ Anh–Việt, hệ ký hiệu dùng chung cho cả sách ở Phụ lục B — Ký hiệu, mô tả các bộ dữ liệu ở Phụ lục C — Bộ dữ liệu, còn hướng dẫn cài đặt ở Phụ lục D — Cài đặt R.

Dữ liệu và mã nguồn

Mỗi lần dựng lại sách, mọi bảng, hình và con số đều được tính lại từ dữ liệu gốc, nên ai cũng kiểm tra được.

Dữ liệu ở dạng tệp CSV mở được bằng Excel, kèm bảng mô tả biến. Muốn đọc thẳng một tệp vào R:

library(readr)
hai_tinh <- read_csv("https://youcan-e64.pages.dev/nckh/data/hai_tinh.csv")

Cách đọc số trong sách

Văn bản, bảng và hình trong sách viết số theo quy ước tiếng Việt: dấu phẩy ngăn phần thập phân, dấu chấm ngăn hàng nghìn, ví dụ 1.234,5. Một ước lượng kèm khoảng tin cậy 95% thì viết thế này: 1,23 (KTC 95%: 1,05–1,44).

Riêng kết quả do R in ra vẫn dùng dấu chấm thập phân, vì R và các tệp CSV dùng quy ước quốc tế:

1234.5 / 10
[1] 123.45

Trong phần Thực hành R, bạn sẽ thấy hai cách viết này đứng cạnh nhau; chúng chỉ khác nhau ở cách trình bày chứ không khác về giá trị.

Sách tham khảo chính

Khi các nguồn trình bày không giống nhau, sách theo bốn cuốn sách giáo khoa sau, mỗi cuốn làm chỗ dựa cho một mảng: Modern Epidemiology cho định nghĩa, suy luận nhân quả, nhiễu, thay đổi tác động và sai lệch (Lash và c.s. 2021); Szklo và Nieto cho các phương pháp ứng dụng như chuẩn hóa và phân tích phân tầng (Szklo và Nieto 2014); Gordis Epidemiology cho cách tiếp cận nhập môn và lâm sàng, sàng lọc và giám sát (Celentano và Szklo 2019); Rosner cho thống kê (Rosner 2016). Trích dẫn trong sách ghi số trang in, riêng Modern Epidemiology ghi số chương.

Mọi lời giải thích, ví dụ và câu hỏi trong sách đều được viết mới, không sao chép văn bản, hình, ví dụ hay câu hỏi thi từ bất kỳ tài liệu nào.

Giấy phép

Nội dung Giấy phép
Văn bản, hình, bảng và dữ liệu Creative Commons Ghi công – Phi thương mại – Chia sẻ tương tự 4.0 Quốc tế (CC BY-NC-SA 4.0)

Bạn được tự do sao chép, chỉnh sửa và chia sẻ nội dung cho mục đích phi thương mại, với điều kiện ghi rõ nguồn và chia sẻ bản chỉnh sửa theo cùng giấy phép.